στίχος

Σειρά από συλλαβές με μεταβλητό αριθμό, ρυθμικά τακτοποιημένες κατά αρμονικές περιόδους. Ο ρυθμός που προκύπτει οφείλεται στην κατάλληλη εναλλαγή ισχυρών (άρση) και ασθενών χρόνων (θέση), που μπορεί να γίνει ή με το ποσοτικό (προσωδιακό) σύστημα, που χαρακτηρίζει την κλασική μετρική (μακρές και βραχείες συλλαβές), ή με το τονικό, που ισχύει στις περισσότερες σύγχρονες γλώσσες (τονισμένες και άτονες συλλαβές). Τα στοιχεία που καθορίζουν την αρμονία του σ. είναι οι ρυθμικοί τόνοι (δηλαδή η ένταση της φωνής σε ορισμένες συλλαβές) που συμπίπτουν, εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις, με τους γραμματικούς τόνους των λέξεων, και ο αριθμός των συλλαβών, που καθορίζει το μάκρος του σ. και συνήθως δίνει το όνομά του σ’ αυτόν: ενδεκασύλλαβος, δεκαπεντασύλλαβος κλπ. Ο υπολογισμός των μετρικών συλλαβών ενός σ. γίνεται σύμφωνα με ορισμένους κανόνες: α) ο αριθμός των συλλαβών συμπίπτει με το όνομα του σ. β) θεωρούνται πως παθαίνουν έκθλιψη τα τελευταία φωνήεντα, που ακολουθούνται από αρχικό φωνήεν της επόμενης λέξης, συνήθως όμως δεν γίνεται έκθλιψη (δηλαδή δεν αποβάλλεται εντελώς το φωνήεν), παρά γ) γίνεται συνίζηση: το φωνήεν παραμένει, αλλά προφέρεται σε ένα χρόνο, σε μια συλλαβή, με το επόμενο φωνήεν· το φαινόμενο της συνίζησης συμβαίνει και μέσα στην ίδια λέξη, με δύο επάλληλα φωνήεντα της λέξης, αυτής. Π.χ.: Αν έχει ο τάφος όνειρα, τι όνειρα να βλέπει/. Βοήθα θεά, το τρυφερό κλωνάρι μόνο να ‘χω/. Αν, ιδιαίτερα με την Αναγέννηση, οι ιταλικοί σ. και τα ιταλικά στροφικά σχήματα έγιναν πρότυπα για μίμηση (όπως ο ελεύθερος ενδεκασύλλαβος, η οκτάβα, το σονέτο κλπ.), η ιδιομορφία των διάφορων γλωσσικών ομάδων οδήγησε σε πρωτότυπες κατευθύνσεις. Στη Γαλλία ο πιο διαδομένος σ. θεωρείται ο αλεξανδρινός. Η αγγλοσαξονική λογοτεχνία, ως όλον το 18o αι., προτιμούσε κυρίως το blank verse, μια ποικιλία του ελεύθερου ενδεκασύλλαβου, που κυριαρχούσε κυρίως στο έπος και στην τραγωδία, αλλά έπειτα από το ρομαντισμό μπήκε και εκεί μεγάλη ρυθμική ελευθερία. Η γερμανική μετρική, αντίθετα, έμεινε προσκολλημένη στα ελληνορωμαϊκά πρότυπα: πλάι στους σ. της ρομανικής μετρικής (ενδεκασύλλαβους, επτασύλλαβους και γενικά όλους τους περιττοσύλλαβους) οι λόγιοι προσπάθησαν v’ αποκαταστήσουν με συχνά επιτυχή αποτελέσματα σ. σαν τους εξάμετρους και τους πεντάμετρους, με ρυθμούς ιαμβικούς και τροχαϊκούς. Στη νεοελληνική μετρική ο πιο διαδομένος σ. είναι ο ιαμβικός (ο ίαμβος αποτελείται από μια βραχεία και μακρά συλλαβή: υ -), αν και από την εποχή της λεγόμενης ποιητικής «γενιάς του ‘30» άρχισε να επιβάλλεται ο λεγόμενος ελεύθερος σ. που δεν έχει ούτε μέτρα ούτε ομοιοκαταληξία, αλλά έναν άλλο εσωτερικότερο ρυθμό.
* * *
ο, ΝΜΑ, και στεῑχος Μ
1. σειρά ή γραμμή προσώπων ή ομοειδών πραγμάτων, ο στοίχος (α. «καλά κι επόνεσε πολλώ ο στίχος πώς αλλάζει», Ερωτόκρ.
β. «στίχοι τών δένδρων», Ξεν.
γ. « ἔτερος στίχος τοῡ ἀριθμού», Πλάτ.)
2. η με ορισμένο ρυθμό ή μέτρο αυτοτελής γραμμή ποιήματος ή και η ίδια η μετρική σύνθεση ή η ποιητική τεχνική ενός συγκεκριμένου ποιήματος (α. «στροφή δέκα στίχων» β. «δεκαπεντασύλλαβος στίχος» γ. «εξάμετρος στίχος» δ. «ιαμβικός στίχος» ε. «ηρωικοὶ στίχοι», Πλάτ.
στ. «τὸν βίον ἔθηκας εἰς στίχον» — περιέγραψες τον βίο σε έναν μόνο στίχο, Νικόστρ.)
3. η ποίηση, ιδίως όταν δηλώνει μια μετρική σύνθεση
4. καθένα από τα μικρότερα τμήματα στα οποία χωρίζονται τα κεφάλαια τής βίβλου
5. σειρά, γραμμή, αράδα πεζού κειμένου
μσν.-αρχ.
όρος έγγραφου συμφωνητικού («λαβεῑν μὴ μόνον τὰ πάκτα αὐτοῡ, ἀλλὰ καὶ ἕτερον στίχον ὑπὲρ τοῡ ἐλθεῑν αὐτὸν ἕως τοῡ τείχους», Πασχ. Χρον.)
αρχ.
1. η σειρά τών δόμων στην τοιχοποιία
2. σειρά ή γραμμή στρατιωτών, λόχος
3. στροφή ποιήματος
4. η σειρά τών κυψελίδων στην κηρήθρα
5. ειδικός φόρος («ὑπέρ χρυσικῶν δημοσίων καὶ διαφόρων στίχων», πάπ.)
6. (φιλοσ.) α) (στους νεοπλατωνικούς) τάξη
β) (στους πυθαγορείους) κανονική αλληλουχία
7. φρ. «ἐκτὸς τοῡ στίχου» — έξω από το κανονικό, όχι όπως συνηθίζεται επιγρ..
[ΕΤΥΜΟΛ. Η λ. ανάγεται στη μηδενισμένη βαθμίδα στιχ- τού ρ. στείχω «βαδίζω, προχωρώ» (βλ. και λ. στείχω)].

Dictionary of Greek. 2013.

Look at other dictionaries:

  • στίχος — row masc nom sg …   Greek morphological index (Ελληνική μορφολογικούς δείκτες)

  • στίχος — [стихос] ουσ. а. стих, строка …   Λεξικό Ελληνικά-ρωσική νέα (Греческо-русский новый словарь)

  • στίχος — ο 1. μια σειρά σε ένα κείμενο: Στις εξετάσεις δόθηκε ένα αρχαίο κείμενο 15 στίχων. 2. γραμμή ποιήματος: Κάθεστροφή αυτού του ποιήματος αποτελείται από τρεις στίχους …   Νέο ερμηνευτικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας (Новый толковании словарь современного греческого)

  • στιχός — στίξ row fem gen sg …   Greek morphological index (Ελληνική μορφολογικούς δείκτες)

  • Κρόνιος στίχος — (Saturnius versus). Ο εθνικός στίχος των Ρωμαίων, σύμφωνα με την παλαιά λατινική μετρική. Απαρτίζεται από δύο τριποδίες, η πρώτη ιαμβική και η δεύτερη τροχαϊκή. Συχνά, στον ίδιο στίχο δύο ή περισσότερες λέξεις αρχίζουν από το ίδιο γράμμα ή από τα …   Dictionary of Greek

  • καρκινικός (στίχος) — καρκινικός (στίχος), ο που μπορεί να διαβαστεί κι απ την αρχή κι από το τέλος, όπως «νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν» …   Νέο ερμηνευτικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας (Новый толковании словарь современного греческого)

  • αλεξανδρινός στίχος — Με τον όρο αυτό παρέμεινε στη γαλλική ποίηση η μορφή του δωδεκασύλλαβου στίχου, που χρησιμοποίησε ο ποιητής Αλεξάντρ Ντι Μπερνέ, ο επιλεγόμενος Παρισινός, όταν τον 12o αι. διασκεύασε σε ηρωικούς δωδεκασύλλαβους το γαλλικό μεσαιωνικό ποίημα του… …   Dictionary of Greek

  • ενδεκασύλλαβος — Στίχος έντεκα συλλαβών. Ο στίχος αυτός σπανίζει στα βυζαντινά κείμενα, αλλά είναι πολύ διαδεδομένος στα νεοελληνικά από τον 15o αι. Χρησιμοποιήθηκε από τον Χορτάτση, τον Μπουνιαλή κ.ά. και, στους νεότερους χρόνους, από τον Διονύσιο Σολωμό. Ο ε.… …   Dictionary of Greek

  • δεκαπεντασύλλαβος — Στίχος που έχει δεκαπέντε συλλαβές. Ο πιο συνηθισμένος του είδους είναι ο ιαμβικός δ. Ονομάζεται και πολιτικός στίχος. Η ονομασία αυτή δόθηκε από τους αρχαιολάτρες βυζαντινούς λογίους και έχει απαξιωτική σημασία, επειδή πολιτικό θεωρούσαν καθετί… …   Dictionary of Greek

  • δεκατρισύλλαβος — Στίχος που αποτελείται από δεκατρείς συλλαβές. Ο στίχος αυτός πρωτοεμφανίστηκε στη νεοελληνική ποίηση της καθαρεύουσας, προϋπήρχε όμως στην ανώνυμη δημοτική ποίηση. Κόβεται στην έβδομη συλλαβή και αποτελείται από δύο ημιστίχια, ένα επτασύλλαβο… …   Dictionary of Greek

Share the article and excerpts

Direct link
Do a right-click on the link above
and select “Copy Link”

We are using cookies for the best presentation of our site. Continuing to use this site, you agree with this.